Siècle des Lumières


Czasy Tadeusza Kościuszki przypadają na moment wielkich przemian cywilizacyjnych. Na kartach historii oświecenie plasuje się między barokiem a romantyzmem. Przełomowość tej epoki to przede wszystkim zwrot ku ludzkiemu rozumowi, który miał być światłem rozjaśniającym drogę do wiedzy świecie i człowieku.

Europa doby oświecenia to bez wątpienia znaczący skok liczby ludności i coraz liczniejsze armie, które wciąż miały charakter poborowy. Wpłynęło to znacząco na liczbę ofiar, jaką pochłaniały wojny. Straty odnotowywane były w setkach tysięcy istnień. Tylko Austria w XVIII wieku straciła 850 tys. żołnierzy. Niewiele mniej Rosja i Niemcy – 500 tys. Armia Francji także uszczuplała o ponad 500 tys., ale prawdziwe żniwo zebrała rewolucja i wojny napoleońskie, które pochłonęły 2,5 mln istnień. Doba mocarstwowych ambicji europejskich potęg nie ominęła Szwecji, której chęć dominacji kosztowała 200 tys. synów.
Straty wywołane wojnami byłyby zdecydowanie większe, gdyby nie równoczesny rozwój medycyny wojskowej. Powstawały nie tylko szpitale i przytułki dla inwalidów wojennych. Żołnierze nie umierali masowo na polach bitew. Ograniczono także zasięg ognisk chorobowych wciąż szalejącej cholery, tyfusu, czerwonki i malarii. Dzięki wprowadzenie kwarantanny, ilozacji zarażonych oraz spisom ludności na terenach zagrożonych chorobom zdecydowanie obniżono śmiertelność. Co za tym idzie skok wydajności zauważalny jest w administracji państwowej. Jednocześnie poprawie uległy warunki sanitarne i upowszechnianie podstawowych zasad higieny osobistej. Stopniowy rozwój nauki i odkryć pozwolił sprowadzać nowe leki – opium i korzenie chinowca. Upowszechniła się także kawa i herbata. Największym osiągnięciem oświecenia było spreparowanie szczepionki przeciwko ospie w 1796 roku przez anglika Edwarda Jannera.
Przyglądając się statystykom najlepiej spojrzeć na najbardziej rozwiniętą Anglię Liczba zgonów spadła o połowę. Przy czym rosła liczba urodzeń. Szacuje się, że w samym XVIII wieku przekroczyła 65%. Przedstawiając dane bardziej obrazowo w 1700 roku w Europie mieszkało 113 mln ludzi, by 100 lat później być domem dla 187 mln ludzi. Podobnie było na pozostałych kontynentach. W Azji populacja zwiększyła się o 48% a w Ameryce Północnej o 470%!

Zmierzch europocentrycznej wizji świata

Wprawdzie największe odkrycia geograficzne przypadają na okres renesansu, jednakże oświecenie także może pochwalić się znaczącym rozszerzeniem poznanych granic. Odkrywano ogromne przestrzenie Syberii, James Coock odkrył Australię i Nową Zelandię. Eksplorowano wyspy Pacyfiku. Nowoczesna gospodarka dotarła do amazońskich lasów Brazylii, osadnicy w Ameryce Północnej docierali do Missisipi, swoje wnętrze odkrywała przed człowiekiem Afryka. Oświecenie to początek globalizacji. Do Europy coraz częściej docierały kruszce, np. złoto. Hiszpania kontrolowała 8 mln km kw. Meksyku. Zasięg wymiany międzykontynentalnej najlepiej oddaje ogrom kompanii, np. Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, która przyczyniła się do powstania takich aglomeracji, jak: Kalkuta, Madras, Surat. Nie byłoby to możliwe bez gigantycznych flot oceanicznych. Dzięki wymianie coraz dostępniejsze i tańsze stawały się: kawa, herbata, bawełna, tran, porcelana, przyprawy, egzotyczne owoce i warzywa. Parafrazując słowa francuskiego filozofa Abbe Raynala można powiedzieć, że wymianie ulegały poglądy, prawa, choroby, lekarstwa, cnoty i występki. Produkty z regionów równikowych trafiały do klimatu polarnego. To najdobitniej świadczy o postępującej globalizacji.

Filozofia światła

Musiało w końcu dojść do zderzenia kulturowego, które wywróciło dotychczasową wizję świata, która sprowadzała się do podziału na chrześcijan i niewiernych. Miało to swoje odbicie w nowych prądach filozoficznych. Obecnie są oczywiste i zrozumiałe dla wszystkich. Zbudowano na nich podstawy nie tylko europejskiej cywilizacji. Wolność i równość obywateli spotykała się z dużą liczbą oponentów. Konserwatyzm starał się zwalczać prąd oświecenia. Racjonalizm, prawa jednostki indywidualizm mierzył się z wspólnotową wizją cywilizacji, w której każdy jest skażony grzechem pierworodnym i z natury ma skłonność do czynienia zła. Jedynym lekarstwem, wg konserwatystów, była tradycja i przywiązanie do religii – źródeł wartości. Z tego powodu kontrowano oświeceniowe wychowanie i poprawę warunków życia. Wraz z upowszechnieniem filozofii konserwatyzm spychany był do defensywy. Być może dlatego, że sama filozofia stawała się bardziej przystępna. Stawiano na nowoczesną publicystykę i literacki charakter. Była tematem rozmów w społeczeństwie. Wydostała się z hermetycznego kręgu katedr akademickich i elity dworskiej.
Najbardziej znanym filozofem doby oświecenia był Immanuel Kant, który działał i tworzył w dawnym Królewcu. Na pytanie czym jest oświecenie odpowiedział, że wyjściem z wieku młodzieńczego i wejściem w dorosłość. Zwrotem ku rozumowi, który zapoczątkował John Locke w 1690 roku w dziele „Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego”. Praca rzucała wątpliwości na dotychczasową rolę filozofii, która nie miała służyć zgłębieniu istoty bytu, ale kierować się ku poznaniu. Najważniejszy w tym miał być rozum pozwalający na krytyczne podejście do oglądu świata. Wiązało się to oczywiście z szeroką krytyką fanatyzmu, dewocji, zabobonów, palenia czarownic i tortur. Na czoło wysuwała się wolność jednostki, równość, tolerancja i braterstwo.
Popularnością cieszył się deizm, którego założenia sprowadzały się do wiary w Boga konstruktora świata, który był bytem bezosobowym kształtującym prawa i mechanizmy działania świata. Bóg nie ingerował w prawa ludzkie, ale kształtował prawa natury – fizykę i matematykę. Praca Locke’a dała początek idei liberalizmu. Dała także podwaliny pod pracę Monteskiusza, Woltera, Jana Jakuba Rousseasu. Jednym z największych osiągnięć filozofii oświecenia było sformułowanie teorii umowy społecznej. Lud będący suwerenem swoją wolność i opiekę powierza władzy na zasadzie umowy, którą może w każdej chwili wypowiedzieć. Od tej pory słowo wolność nieustannie towarzyszy cywilizacji człowieka
Kolejnym filarem oświecenia był rozwój i postęp. Bez cienia wątpliwości cywilizacyjny rozwój przewyższał wszystko, co do tej pory stworzył człowiek. Nowe horyzonty dla nauki otworzył Kant obalając ontologiczne dowody św. Tomasza z Akwinu wprowadził nowe teorie sądów – analityczne i syntetyczne oraz a priori i a posteriori. Miało to bez wątpienia wpływ na naukę logiki.

Rewolucja w rolnictwie

Rewolucja przemysłowa nie docierała jednakowo na wszystkie obszary Europy. Najbardziej uprzemysłowiona Anglia była zdecydowania lepiej rozwinięta niż wschodnie ziemie dogorywającej Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Kluczem do sukcesu była jednak rewolucja agrarna. Zatrudnienie w rolnictwie w krajach zachodniej Europy wciąż stanowiło blisko 80%. Szacuje się, że na terenie Polski gospodarstwo chłopskie wytwarzało jedynie 20-30% żywności ponad stan. Nie było zatem mowy o obfitości żywności istotnej dla rozwoju gospodarki. Największym problemem było wyjaławanie się gleby. Od czasów średniowiecza stosowana była archaiczna trójpolówka, którą zastępowano płodozmianem. Do uprawy wprowadzono rośliny wzbogacające glebę, wysokoenergetyczne pasze zwiększające hodowlę bydła. Pozwoliło to z góry zaplanować następstwa uprawianych roślin dostosowanych do charakteru ziemi. Gleba stawała się tym samym żyźniejsza. Nie bez znaczenia było także wprowadzenie do uprawy ziemniaki, kukurydzę, grykę, koniczynę, rzepak, chmiel i tytoń. Powoli pojawiały się nowe rasy zwierząt hodowlanych, wzrosła produkcja plonów rolnych, mięsa oraz mleka. Straciła na tym gospodarka Rzeczpospolitej, która opierała się przede wszystkim na uprawach zboża, na które załamał się popyt.

Epoka żelaza i przemysłu

Termin rewolucja przemysłowa pojawił pierwszy raz dopiero w 1884 roku z książce Arnolda Toynbee. Rewolucja nie udałaby się, gdyby nie uzyskanie surówki żelaznej wysokiej jakości w 1709 roku przez Abrahama Darby’ego. Już w 1779 roku jego rodzina udoskonaliła na tyle swój produkt, że zdołała zbudować pierwszy most żelazny nad rzeką Severn, na którym ruch został wstrzymany dopiero w 1934 roku. W 1788 roku zbudowano pierwszy żelazny statek. Do najważniejszych dziedzin gospodarki urosło wydobycie węgla, rud żelaza, hutnictwo i włókiennictwo. Przyczyną rozwoju tego ostatniego było wynalezienie latającego czółenka i przędzarki wózkowej, która pod koniec wieku napędzana była przez koło wodne a później maszynę parową.
Tak duże zmiany w przemyśle sprawiły, że zmienił się krajobraz miast. Rzesze robotników znajdowały zatrudnienie w mieście. Specjalnie dla nich powstawały dzielnice mieszkalne, rozwijał się transport miejski dowożący pracowników do fabryk. Zmieniała się wielkość i charakter miasta. Na znaczeniu straciły organizacje cechowe a rynek miasta przestał pełnić funkcję serca handlu. Życie przenosiło się na obrzeża i do nowych dzielnic. Taki rozwój nie szedł jednak w parze z poprawą ciężkich warunków pracy i życia. Dobrym przykładem obrazującym zmiany jest chociaży „Opowieść wigilijna” lub „Oliwer Twist”. Dało to także początek fali socjalizmu utopijnego.

Sytuacja polityczna na kontynencie

W pierwszych latach oświecenia na pierwszy plan w polityce wysunęła się wojna o sukcesję austriacką (1740-48). Początkowo osamotniona Austria walczyła przeciwko Prusom, Francji, Bawarii i Hiszpanii. W późniejszym okresie wojny znalazła wsparcie w postaci Saksonii i Rosji. Cesarzowa Maria Teresa uratowała dziedzictwo Habsburgów, ale utraciła między innymi Śląsk na rzecz nowej potęgi, czyli Prus Fryderyka II. W tym samym czasie Francja rywalizowała z Wielką Brytanią o zamorskie kolonie w Ameryce Północnej i nie tylko. Osamotnieni Anglicy zawarli sojusz z Prusami, ale w niedługim czasie doszło do sławnego odwrócenia przymierzy. Sojusz Francji i Austrii raz z Saksonią i Szwecją wymierzony był przeciwko Anglii i Prusom. Dało to początek wojnie siedmioletniej (1756-63). Fryderyk II rozbił Saksonię, Anglia wsparła Portugalię, przeciwko opowiedziała się Hiszpania. Działania wojenne trwały od Filipin po Quebec. Historycy wojnę siedmioletnią nazywają pierwszą wojną światową, ponieważ rozgrywała się w wielu rejonach świata równocześnie.
Jej koniec wykrwawił Europę i zbudował podstawy do kolejnych konfliktów. Francja utraciła większość kolonii, hegemonem kolonii stała się Wielka Brytania. Prusy poniosły bolesne straty wymierzone przez Rosję, która udowodniła, że posiada dobrze wyszkolone wojsko i jest znaczącym graczem. Nagła śmierć Elżbiety w Rosji i osadzenie na tronie Piotra III – wielbiciela Prus – uratowało Fryderyka II. Najpoważniejsze straty paradoksalnie poniosła Rzeczpospolita, na trenie której dochodziło do walk. Nowy car Rosji przyczynił się do tzw. cudu domu brandenburskiego. Polska straciła wtedy dwukrotnie, ponieważ pokonana Saksonia była w unii ze spustoszoną Rzeczpospolitą. Brak dobrego kompromisu pozostawił niedosyt wśród potęg. Prusy chciały rekompensaty za włożony trud wojenny a Austria nie mogła przeboleć straty Śląska. Łakomym kąskiem była rządzona przez sasa Augusta III Rzeczpospolita Obojga Narodów, nad którą protektorat pełniła Rosja. Był to zaczątek myślenia o rozbiorach, które definitywnie zakończyła żywot sarmackiej szlachty w 1795 roku.

Kres Rzeczpospolitej, początek Stanów Zjednoczonych

W wyniku wojny siedmioletniej Wielka Brytania stała się hegemonem kolonialnym. Rządziła blisko 1/4 globu. Zarządzanie tak wielkimi obszarami spotykało było rzeczą niesłychanie trudną. O ile w trakcie działań wojennych Brytanię i kolonie łączyły wspólne interesy, o tyle po wojnie zaczęły narastać rozbieżności między metropolią a kolonią. Wojna to nie tylko straty w ludziach, ale także potężne koszty. Skarbiec świecący pustkami skłonił Anglików do wyniszczającego kolonie fiskalizmem i podporządkowaniem polityczno-prawnym. Za pierwszy akt wymierzony w kolonie uznaje się ustawę o cukrze z 1764 roku. Dominacja Londynu dala zatem początek budowaniu świadomości i wspólnej tożsamości wśród Amerykanów. Poza samym uciskiem miała na to wpływ także filozofia oświeceniowa i odnowa religijna amerykańskiego protestantyzmu. Poza tym koloniści zauważyli, że świetnie wyszkolona armia brytyjska nie radzi sobie w warunkach dzikiej Ameryki.
Błędem Wielkiej Brytanii było zignorowanie pierwszych oznak buntu, czyli hasla „no taxation without representation” (żadnych podatków, bez reprezentacji). Kolejne ustawy wprowadzające cła od importowanych towarów oraz centralna administracji wywołały bunt w 1770 roku w Bostonie a trzy lata później sławne „bostońskie picie herbaty”, które w zasadzie było buntem kupców i skończyło się zniszczeniem ponad 350 skrzyń z herbatą w przebraniu Indian. Było to preludium do wojny. Urażona korona Brytyjska wprowadziła represyjne ustawy i okupowała port w Bostonie – największy w regionie. Wywołało to protest i 5 września 1774 roku w Filadelfii zwołany został Kongres Kontynentalny. Tak powstała unia przygotowywała się do walki zbrojnej z metropolią. Do pierwszych starć doszło 19 kwietnia 1775 roku. Za powołanie i dowodzenie armią zajmował się Jerzy Waszyngton. 4 lipca 1776 roku Kongres uchwalił „Deklarację niepodległości” napisaną przez Thomasa Jeffersona. W początkowych fazach wojny Amerykanie przegrywali na wszystkich polach. Los odwrócił się po zwycięstwie Waszyngtona nad Charlesem Cornwallisem pod Princeton. W wojnę zaangażowała się Francja, która straciła w wojnie siedmioletniej swoje kolonie na rzecz Brytyjczyków. Miał to być swoisty rewanż. Kolonistów wsparła także Hiszpania i Holandia. Wojna toczyła się ze zmiennym szczęściem. Przełomowy okazał się rok 1781 – klęska pod Cowpens Anglików i oblężenie armii Cornwallisa pod Yorktown. Hiszpanii udało się także pokonać Anglików w bitwie pod Pensacolą. Doprowadziło to w 1783 roku do podpisania traktatów paryskich uznających niepodległość 13 kolonii. W 1787 roku uchwalono pierwszą na świecie konstytucję odwołującą się do idei oświecenia.

Republika – nowy wzór państwa

Powstanie oświeceniowych Stanów Zjednoczonych dzięki francuskiej pomocy militarnej doprowadziło kraj Ludwika XVI na skraj bankructwa, który spotęgował nieurodzaj i właśnie oświeceniowe hasła. System nazywany „ancien regime” chylił się w posadach. Król zwołał Stany Generalne w 1789 roku i zażądał pożyczki. Parlament nie zgodził się i wysunął propozycję głębokich oświeceniowych reform społecznych i politycznych. Burbon nieudolnie zamknął salę posiedzeń, ale obradujący przenieśli się do sali gry w piłkę. Zrodziło to otwarty konflikt, które skończył się atakiem na Bastylię 14 lipca 1789 roku. Zrodziło to rewolucję, która wydała na świat Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. Wprowadzała między innymi wolność, równość, suwerenność narodu, zniesienie przywilejów stanowych itd. Podporządkowano także struktury Kościoła katolickiego. Uchwalono konstytucję we wrześniu 1791 roku. Wprowadzała trójpodział władzy skonstruowany przez Monteskiusza. Zmiana ustroju nie szła w parze z stanem gospodarki. Przełamaniem impasu miało być eksportowanie rewolucji na kraje ościenne. Początkowo do Austrii a następnie reszty krajów. Ludwik XVI nie widząc miejsca dla siebie w nowej Francji zbiegł z kraju, ale został pochwycony i stracony na gilotynie w 1793 roku. Do władzy doszli Jakobini chcący rewolucję przenieść na wszytki warstwy społeczne. Wprowadzony terror Robespierra i zwolenników skończył się ich szafotem w 1794 roku. Zakończono wojnę z Hiszpanią i Prusami. Trwały ataki na Austrię a do władzy doszła umiarkowana grupa burżuazji skupiona na własnych interesach.

Na scenie pojawił się Napoleon

Urodzony na Korsyce generał podpisujący się Napoleon di Buonaparte wsławił się sukcesami w kampanii włoskiej. W 1799 roku wrócił do Francji i przejął władzę ogłaszając koniec rewolucji. Zapoczątkowane wojny napoleońskie trwały do 1815 roku.
Europa w chwili urodzenia Kościuszki i ta z chwili jego śmierci znacznie się różniła. Jedne państwa powstawały, inne traciły suwerenność. Agresywna polityka mocarstwowa ścierała się z ideami oświecenia i rewolucji. Dopiero w 1815 roku na kongresie wiedeńskim szalony okres w dziejach starego kontynentu dobiegł końca. Ustalony tam ład polityczny przetrwał do wybuchu I wojny światowej.

Źródło:
Pomocnik historyczny Polityki

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *